بامیان، پایتخت شکوه اساطیری

شوکت علی محمدی شاری

با سپاس از دوستان فرزانه‌ام در خانه‌ی ادبیات افغانستان، که در همایش ادبی بزرگ قند پارسی، برنامه‌ی ویژه‌ای جهت «پاس‌داشت جایگاه تمدنی بامیان» در نظر گرفته‌اند.

مفهوم شناسی:
بامیان، از ریشه‌ی بام، به روشنایی است. در ادیان کهن این مرز و بوم، بامه نام الهه‌ی روشنایی است. در کتاب اوستا که حدود ۳۱۱۵ سال پیش سروده شده، بامیان به عنوان «بومیه» خوانده شده است.
در منابع زبان پهلوی ساسانی که ترجمه متون و بازتاب متن‌های دینی زردشتی است، به گونه «بامیکان» نام برده شده است.
در زبان یونانی به گونه «پاراپامیزوس» یا «پاراپامیزاد» نام‌بردار شده و چینی‌ها به ویژه هیوان تسنگ به گونه «فان یان» یا «فانگ یان» یاد کرده.

یادآوری روش‌شناختی:
سرگذشت بشر را به دو دوره‌ی کلان پیشاتاریخی و تاریخی تقسیم کرده‌اند. هر ملت و سرزمینی که ریشه‌های کهن‌تر فرهنگی و تمدنی داشته باشند، روایت‌هایی اسطوره‌ای و پیشاتاریخی بیشتر و ابهام‌آمیز بیشتری دارند.
من در پژوهش بامیان‌ شناختی، متکی بر متون کهن و باستانی بومی بوده‌ام.
در پژوهش‌های شرق‌شناسی دوران‌های اخیر، به ویژه اروپایی‌ها به غلط اسطوره را برابر افسانه معنا می‌کنند تا گذشته‌ی فاخر فرهنگی و تمدنی ملت‌ها را در غبار ابهام، تاریک نشان دهند تا اسطوره‌های ما را از ریشه برکنند و تصاحب کنند، چنان‌که زردشت بدخشانی را تا فلسطین و شاگردی ارمیای نبی کشانده‌اند.
اسطوره، از ریشه‌ی هیستوری به معنای روایت سرگذشت است. اسطوره به معنای افسانه نیست. تفاوت اسطوره و تاریخ در آن است که تاریخ روایت سرگذشت در قید زمان، مکان و شخصیت یا حوادث خاص است، اما اسطوره روایت سرگذشت در قید مکان خاص و شخصیت خاص است و تنها زمام آن نامشخص است. باید باورهای انسان آن دوران و انسان‌های روای باورها را تفکیک کرد. برخی اسطوره را روایت مینویی از باورهای انسان آن دوران دانسته و کل دوران پیش از تاریخ را افسانه و دروغ خوانده‌اند. برخی از باورهای امروز بشر نیز فراعقلی و تعبدی هستند مانند باور به روز الست، و… آیا انسان امروز باورهای فراخردی مانند باور به غول، دیو، آل‌خاتو و… دارند، افسانه هستند؟!

گستره‌ی حغرافیایی بامیان:
بامیان در درازای تاریخ، قبض و بسط‌های فراوانی داشته که در برخی منابع شامل بدخشان، بغلان، تخار، پنح‌شیر، پروان، غوربند و بلخ است.

جایگاه تمدنی- فرهنگی بامیان:
بامیان، با نام‌ها و عنوان‌های فراوانی یاد شده یا قابل انطباق با بامیان است‌، که این عنوان‌ها را بررسی خواهد کردم: